Eitt frægasta orðið í orðabók viðskiptalífsins eftir hrun var forsendu- brestur. Átt var við brostnar forsendur hjá þeim sem tóku lán í íslenskum krónum en sem bundin voru í erlendri mynt. Í sumar mun Hæstiréttur dæma um það hvort þessi lán hafi verið ólögleg líkt og Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi. Fari svo springur bomba sumarsins og Hæstiréttur sker þúsundir Íslendinga úr skuldasnörunni – en setur bankana í bobba.

Þetta eru lántakendur, fólk og fyrirtæki, sem héldu að þau væru gjaldþrota vegna þess að lánin tvö- til þrefölduðust í hruninu. Þetta er fólk sem hefur bölsóttast út í sjálft sig fyrir að vera svo vitlaust að taka svonefnd myntkörfulán í krónum í von um lægri vexti og hagstæða fjármögnun.

Hæstiréttur hefur gefið það út að hann ætli að dæma í þessu máli áður en rétturinn fer í sumarfrí. Málið er því að komast á dagskrá. Margir lántakendur bíða með öndina í hálsinum yfir niðurstöðunni. 

Þess vegna vekur það furðu mína hvað bankarnir auglýsa núna grimmt að núna geti fyrirtæki með lán í erlendri mynt sótt um höfuðstólslækkun.

Ég sé t.d. í auglýsingum dagsins að Landsbankinn auglýsir  25% lækkun höfuðstóls og takið eftir; að það verði að vera búið að ganga frá breytingunni fyrir 30. júlí næstkomandi. Hvers vegna að hafa tímamörk á þessu? Íslandsbanki auglýsti grimmt um daginn.

Hvað liggur eiginlega á þegar allir bíða eftir dómi Hæstaréttar í málinu? Væri ekki nær að bankarnir settu svona skuldbreytingar á bið þangað til að dómur er fallinn. Til hvers eiga fyrirtæki að drífa sig að skuldbreyta fyrir 30. júlí ef þessi lán reynast kolólögleg?

Og hvað með þau sem skuldbreyta – afsala þau sér þá réttindum sínum dæmi Hæstiréttur þeim í  hag? Verður ekki að setja klásúlur þar um í öllu óðagotinu?

Bankarnir hafa frá hruni þjarmað að fyrirtækjum með gengistryggð lán – sem og einstaklingum – og verið fullir sjálfstrausts (og sumir segja hroka) um að viðkomandi lántakendur væru með allt niður um sig og að veðin dyggðu ekki lengur eftir að lánin hefðu tvö- til þrefaldast í hruninu. Japanska jenið og svissneski frankinn, sem mörg þessara lána voru bundin við, nær þrefölduðust í verði.

Margir hafa greitt vexti af tvö- og þreföldum höfuðstól og þolað hótanir bankanna um að verða settir í gjaldþrot. Hvað gerist ef Hæstiréttur dæmir þessi lán ólögleg. Þá eru lántakendur búnir að greiða allt of háa vexti í eitt og hálft ár og eiga orðið inni vexti hjá bönkunum. Og suma lántakendur er eflaust búið að gera gjaldþrota.

Þetta kemur ofan á þá staðreynd að nýju bankarnir hafa dregið þessi lán (húsnæðis- og bílalán) yfir til sín úr gömlu bönkunum á hálfvirði – sem og öll önnur lán. Samt rukka þeir þau með allt að þrefaldri hækkun höfuðstóls.

Þetta er eins og bankarnir séu að vinna þrefaldan pott í lottói. Svo þykjast þeir mjög góðir og umhyggjusamir þegar þeir breyta lánum í svonefnd 110% höfuðstólslán og bjóða fyrirtækjum 25% lækkun höfuðstóls. Hvað ef Hæstiréttur dæmir þessi myntkörfulán ólögleg?

Ég sé í Morgunblaðinu á forsíðu haft eftir félagsmálaráðherra, Árna Páli Árnasyni, að hann ætli að leggja fram frumvarp eftir sveitarstjórnarkosningar um lækkun bílalána í erlendri mynt. Hann segir að það feli í sér algenga lækkun höfuðstóls bílalána um 25 til 30% en þó verði hámarkslækkunin 3 milljónir.

Enn og aftur spyr ég: Hvað liggur á? Hvað liggur félagsmálaráðherra á viku fyrir kosningar að lofa lækkun bílalána? Er hann úti að aka? Og hvers konar gæska er þetta rétt fyrir kosningar ef Hæstiréttur dæmir þessi lán ólögleg í sumar og höfuðstóll bílalána húrrast niður til baka.

Ef til vill heldur Árni Páll að hann sé að koma með kosningabombu og hjálpa Degi meðbróður sínum eftir að hann skildi hann eftir á flæðiskeri við að segja tíu mínútum fyrir kosningar að hann ætlaði að skera stórlega niður í velferðarþjónustunni. Úr varð Dagur reiðinnar.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur frá í febrúar var skýr. Í niðurlagi dómsins segir að þegar lögunum var breytt árið 2001 hafi ákvæði í verðtryggingarkaflanum falið í sér að heimildir til að gengistryggja lán væru felldar niður.

Ekki nóg með það. Í frumvarpinu með lögunum stóð þetta: „Samkvæmt 13. gr. og 1. málsgrein 14 gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi.“

Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá í febrúar segir að sami skilningur hafi komið fram í umræðum á Alþingi um málið og engar breytingar verið gerðar á fyrrnefndum ákvæðum frumvarpsins í meðförum Alþingis.

Ég næ því ekki frekar en aðrir hvernig herskari lögfræðinga og sérfræðinga hjá bönkum og eignaleigum hafi útbúið lánapappíra þar sem kveðið var á um gengistryggingu – sem lög frá 2001 bönnuðu að nota. Og Héraðsdómur staðfesti í febrúar sem kolólöglega pappíra.

Allir svona pappírar og skjöl þurfa að fara fyrir Fjármálaeftirlitið til skoðunar. Hvernig gat Fjármálaeftirlitið lagt blessun sína á þessa pappíara og stimplað þá í lagi?

Og hvers vegna heyrðist ekkert í alþingismönnum? Þeir settu lög þar sem bannað var að binda lán í íslenskum krónum við erlenda mynt. Samt þögðu þeir þunnu hljóði þegar bankarnir ruddust inn á húsnæðismarkaðinn og buðu þessi lán.

Þegar ég ræði hér um myntkörfulánin er ég ekki að tala um endurlán bankanna á erlendum lánum. Ég er heldur ekki að tala um erlend lán sem voru greidd inn á gjaldeyrisreikninga og voru því sannanlega erlend lán.

Ég er að tala um að ef Hæstiréttur staðfestir dóm Héraðsdóms Reykjavíkur þá munum við sjá auglýsingar frá lántakendum um að hjálpa bönkunum en ekki öfugt.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is